Hạt có hình dạng và kích thước khác nhau Tuỳ loài cây. Hình dạng của hạt phụ thuộc vào hình dạng của noãn.

Hạt có cấu tạo gồm những thành phần sau: vỏ hạt, phôi, mô dự trữ chất dinh dưỡng (nội nhũ và ngoại nhũ).

4.3.1.1. Vỏ hạt

Vỏ hạt bao bọc bên ngoài, có tác dụng che chở cho các thành phần bên trong của hạt khỏi bị tác động bên ngoài.

Vỏ hạt có thể gồm 2 lớp hoặc 1 lớp, cũng có hạt không có vỏ (cây họ lúa). Bên ngoài vỏ hạt có thể nhẵn nhụi hoặc sần sùi (hạt gấc), đôi khi mọng nước (hạt lựu). Biểu bì của hạt có thể phát triển thành những lông dài, hoặc cánh. Phía ngoài có rốn hạt.

Vỏ hạt gồm nhiều lớp tế bào. Ngoài cùng là lớp biểu bì với tầng cuticun, tế bào biểu bì thường chứa các chất màu, … Những lớp trong của vỏ hạt có chức năng dinh dưỡng và cơ học, vách tế bào của chúng thường dày, hoá gỗ một phần hay hoàn toàn.

4.3.1.2. Phôi

Phôi gồm có 1 hoặc 2 lá mầm, chồi mầm, thân mầm và rễ mầm. Lá mầm thường phát triển rõ nhất và có nhiều biến đổi về hình dạng, màu sắc cũng như về cấu tạo.

Thân mầm phân hoá thành 3 phần: biểu bì, vỏ và trụ giữa. Tuy nhiên, các yếu tố dẫn còn phôi thai chưa biểu hiện rõ.

Phôi có thể thẳng hoặc cong, có thể nằm giữa khối nội nhũ hoặc lệch về một bên. Phôi được đính vào hạt bởi dây treo.

4.3.1.3. Nội nhũ

Nội nhũ là mô dự trữ chất dinh dưỡng. Các tế bào nội nhũ chứa đầy chất dự trữ. Có khi hạt không có nội nhũ.

4.3.1.3. Ngoại nhũ

Là mô dự trữ được hình thành từ phôi tâm. Các tế bào ngoại nhũ cung cấp thức ăn cho phôi khi hạt nảy nầm. Sử khác nhau căn bản giữa ngoại nhũ và nội nhũ là nguồn gốc hình thành: các tế bào ngoại nhũ do phôi tâm sinh ra, đều lưỡng bội (2n), các tế bào nội nhũ hình thành sau thụ tinh nên đều là tam bội (3n)

Câu hỏi

- Nêu nguồn gốc mỗi thành phần của hạt?

Tuỳ theo sự có mặt hay không của nội nhũ và ngoại nhũ, người ta phân biệt các kiểu hạt sau:

4.3.2.1. Hạt không nội nhũ

Trong quá trình hình thành hạt, toàn bộ nội nhũ và phôi tâm bị tiêu thụ hết. Hạt chỉ gồm có vỏ hạt và phôi. Gặp ở những cây họ đậu, bầu bí, cải, …

4.3.2.2. Hạt có nội nhũ

Trong quá trình phát triển của hạt, chỉ có phôi tâm biến đi hoàn toàn. Hạt gồm có vỏ, phôi và nội nhũ. Trong quá trình tiến hoá của thực vật diễn ra sự giảm đi của nội nhũ và sự phát triển mạnh mẽ của phôi.

4.3.2.3. Hạt có ngoại nhũ

Nội nhũ bị tiêu thụ hết, nhưng một phần phôi tâm vẫn còn lại và phát triển thành mô dự trữ thứ hai của hạt, gọi là ngoại nhũ. Hạt gồm có: vỏ hạt, phôi và ngoại nhũ (Vd. họ Hoàng tinh, cẩm chướng, rau muối).

4.3.2.4. Hạt có cả nội nhũ và ngoại nhũ

Câu hỏi gợi ý tìm hiểu bài:

- Trong các loại hạt loại nào tiến hóa nhất?