1. Nhận diện cây thuốc

1.1. Chuẩn bị

a. Dụng cụ: kính lúp cầm tay, kính lúp soi nổi.

b. Hóa chất: nước cất.

c. Mẫu vật: Mẫu cây tươi cành mang lá: 20 mẫu, Mẫu bắt buộc, Mơ tam thể, Gừng, Cam thảo đất, Cam thảo dây

1.2. Nội dung thực hành

1.2.1. Nhận diện bằng thị giác

Nhận thức bằng thị giác là phần quan trọng nhất đối với phần lớn các loài cây thuốc, dựa trên hình dạng, kích thước, màu sắc, cấu trúc bề mặt của các cơ quan dinh dưỡng. Để phân biệt được các loài cây thuốc, cần nắm chắc đặc điểm hình thái của các cơ quan dinh dưỡng (rễ, thân, lá), trong đó lá là quan trọng. Các đặc điểm cần quan sát ở lá cây là:

Loại lá: Lá đơn, kép. Nếu lá kép là loại nào?

Cách mọc của lá: Mọc so le, đối, vòng. Nếu là mọc vòng thì mỗi vòng có bao nhiêu lá?

Đặc điểm phiến lá: Hình dạng chung (trứng, trứng ngược,...), gốc lá (tròn, nhọn, lõm, hình tim,...), mép lá (nguyên, khía răng,...), ngọn lá (tròn, nhọn,...), kiểu gân lá (lông chim, song song, hình cung), bề mặt lá (nhẵn, có lông), màu sắc lá (xanh đậm, xanh nhạt, đỏ tía,...).

Các phần phụ của lá: lưỡi nhỏ (cây Lúa), lá kèm (Ngọc lan, Dâu tằm, Bông), Bẹ chìa (Hà thủ ô đỏ).

Các đặc điểm khác: Cành có tua cuốn (cây họ nho (Vitaceae)), nhựa mủ trắng (cây họ Dâu tằm (Moraceae)), dịch trong (cây họ Gai (Urticaceae)), có túi tiết tinh dầu (Cây họ cam (Rutaceae)).

Cách nhận diện:

Đặt mẫu cây cần nhận thức ở nơi có đủ ánh sáng, tốt nhất là ánh sáng mặt trời, quan sát và mô tả.

Phát hiện túi tiết tinh dầu bằng cách “soi lá”: Soi lá cần quan sát về phía nguồn sáng mạnh (tốt nhất là ánh sáng mặt trời). Quan sát và mô tả các đặc điểm hình thái của mẫu đó.

Phát hiện nhựa mủ, dịch trong dựa trên mẫu tươi. Dùng dao khía nhẹ lên vỏ hay cắt ngang thân hay cuống lá cây, quan sát sau 30’’ đến 1’.

1.2.2. Nhận diện bằng khứu giác

Các loài khác nhau có thể được phân biệt bằng mùi của chúng. Nhiều loài có mùi thơm (dịu, hắc,...), thường là các loài chứa tinh dầu, gặp ở các cây họ Long não (Lauraceae), Cam (Rutaceae), Hoa tán (Apiaceae), Hoa môi (Lamiaceae), Gừng (Zingiberaceae)... Một số loài có mùi thối (mùi đặc biệt), gặp ở nhiều họ khác nhau như cây Mơ tam thể (Paederia foetida L.)... Cũng có nhiều loài không có mùi đặc biệt, như nhiều loài trong họ Ngọc lan (Magnoliaceae), Na (Annonaceae)...

Cách nhận thức:

Dùng 2 ngón tay vò một mẫu cần nhận thức (mẫu lá, vỏ, gỗ) và ngửi mùi của nó. Không nên ngửi quá nhiều mẫu có mùi mạnh trong thời gian ngắn. Khi đó khứu giác không đủ nhậy để phân biệt các mùi khác nhau.

1.2.3. Nhận biết bằng vị giác

Cơ quan dinh dưỡng của các loài có vị khác nhau do chứa các hợp chất tự nhiên khác nhau, gồm tất cả các vị là chua, cay, ngọt, mặn. Các loài có vị chua thường gặp ở các cây Rau răm (Thân cây Thồm lồm,... Vị cay ở thân rễ các cây họ Gừng,... Vị ngọt các cây Câm thảo đất, Cam thảo dây,... Vị đắng ở thân cây Dây kí ninh...

Cắt một mẫu nhỏ của các cơ quan dinh dưỡng loài cần nhận thức, nhấm và cảm nhận vị của nó. Cũng như nhận thức bằng khứu giác, không nên nếm quá nhiều mẫu trong thời gian ngắn. Cần lưu ý một số loài có độc tính cao, do đó không được nếm mẫu với lượng lớn và nuốt chúng.

1.2.4. Nhận diện bằng xúc giác

Bề mặt cơ quan dinh dưỡng của các loài có thể chất khác nhau như trơn, ráp, có gai, dính,... tạo ra cảm giác khác nhau khi sờ vào bằng tay. Lá các cây họ Dâu tằm thường ráp, lá cây Dây đau xương phủ lông mịn nên tạo cảm giác trơn mịn khi sờ. Vỏ cây Bời lời nhớt có chứa chất dính.

Cách nhận thức:

Dùng tay lướt nhẹ trên bề mặt cơ quan dinh dưỡng của loài cần nhận thức và cảm nhận cảm giác có được. Đối với loài chứa chất dính, cắt một mẫu nhỏ, dùng 2 ngón tay vò nát và ép chặt lại, sau đó nới dần và cảm nhận cảm giác có được.

1.2.5. Nhận diện bằng thính giác

Lá của nhiều loài có thể chất cứng, tạo tiếng khác nhau khi va chạm như lá cây Dạ hợp (Magnolia coco DC.)

Cách nhận diện: Đặt lá cây sát tai, dùng tay gẩy nhẹ lá cây cần nhận thức và cảm nhận âm thanh có được.

1.3. Yêu cầu phúc trình

Sinh viên lập bảng nhận thức dựa trên 5 giác quan các cây theo mẫu sau:

STT
Tên cây thuốc
Các đặc điểm nhận thức
Đặc điểm nỗi bậc
Thị giác
Khứu giác
Vị giác
Xúc giác
Thính giác
2. Phân loại cây thuốc

2.1. Chuẩn bị

a. Dụng cụ: kính lúp cầm tay, kính lúp soi nổi; giấy báo (hoặc giấy carton khổ A3), viết, thước, khăn giấy,…

b. Hóa chất: nước cất.

c. Mẫu vật: 20 mẫu cây thuốc nam.

2.2. Nội dung thực hành

          Thu mẫu thực vật (cây thuốc) đảm bảo đủ các bộ phận sinh dưỡng (rễ, thân, lá) và bộ phận sinh sản (hoa) (nếu có):

          - Thu mẫu, vệ sinh, làm sạch và khô mẫu.

          - Ép mẫu vào giấy báo (hoặc giấy carton khổ A3)

          - Ghi danh mục phân loại của mẫu vào phiếu hoặc trực tiếp vào giấy ép mẫu, đủ các thông tin phân loại như sau:

Ngành: -----------------------------------------------------------------

Lớp: ---------------------------------------------------------------

Bộ: ------------------------------------------------------------

Họ: --------------------------------------------------------

Chi: ---------------------------------------------------

Loài: -----------------------------------------------

Tên gọi: -------------------------------------------

Tên địa phương: --------------------------------

 2.3. Yêu cầu phúc trình

            Nộp 20 mẫu cây thuốc được phân loại đầy đủ theo danh pháp phân loại.