Vỏ sơ cấp của các cây thân gỗ không giữ được lâu. Tầng sinh vỏ xuất hiện thay thế biểu bì.

Tầng sinh vỏ (tầng sinh bần, tầng phát sinh bần - lục bì) có vị trí cố định trong vỏ thứ cấp, có thể từ biểu bì đến vỏ trụ. Tầng sinh vỏ có nguồn gốc từ các lớp khác nhau của vỏ sơ cấp, có khi từ các lớp vỏ trụ hoặc từ lớp ngoài của libe tạo nên.

Tầng sinh vỏ sinh ra về phía ngoài một lớp bần, gồm các tế bào chết có vách hoá bần. Mặt ngoài lớp bần có nhiều lỗ đảm bảo sự trao đổi khí giữa thân và môi trường. Về phía trong tầng sinh vỏ sinh ra một lớp mô mềm thứ cấp gọi là vỏ lục, gồm các tế bào sống chứa lạp lục, có vách mỏng bằng xenlulozơ.

Cả 3 lớp: bần, tầng sinh vỏ và vỏ lục tạo thành chu bì.

Nhìn bên ngoài, ta thấy vỏ sần sùi, nứt nẻ, có khi bong ra từng mảng lớn đó là lớp thụ bì (vỏ chết). Thụ bì được tạo thành sau khi bần được hình thành, tất cả các phần ở ngoài bần bị chết đi và cùng với bần tạo thành thụ bì, che chở mặt ngoài thân.

- Tầng sinh trụ: cấu tạo bởi một vòng tế bào nằm giữa libe sơ cấp và gỗ sơ cấp. Một phần tế bào của tầng trước phát sinh vẫn giữ trạng thái phân chia và khi kết thúc sự sinh trưởng sơ cấp sẽ trở thành tầng sinh trụ.

Tầng sinh trụ gồm hai loại tế bào: tế bào hình thoi và tế bào dạng tròn. Số tế bào tròn ít hơn tế bào hình thoi. Tế bào hình thoi khả năng phân chia rất nhanh theo mặt phẳng tiếp tuyến. Một trong hai tế bào con được hình thành vẫn là tế bào của tầng phát sinh, còn tế bào thứ hai sẽ phân hoá thành gỗ hay libe, tuỳ theo vị trí của nó ở mặt trong hay mặt ngoài.

Về phía ngoài, tạo ra một lớp mô thứ cấp, chúng phân hoá dần thành libe thứ cấp, cấu tạo bởi các mạch rây, mô mềm libe và đôi khi có thêm các sợi libe.

Về phía trong, tạo ra một lớp gỗ thứ cấp, cấu tạo bởi các mạch gỗ có vách dày hoá gỗ với các khoang tế bào rộng, mô mềm gỗ, đôi khi có thêm các sợi gỗ. Do sự phân hoá không đồng đều ở hai phía của tầng sinh trụ, làm cho số tế bào được phân hoá thành gỗ nhiều hơn các tế bào phân hoá thành libe.

- Tia ruột thứ cấp: được hình thành từ tế bào mẹ, đó là những tế bào tròn của tầng sinh trụ, chúng thường tập hợp lại thành nhóm với số lượng, kích thước khác nhau, tuỳ theo loài cây.

Nhờ tia ruột thứ cấp sự trao đổi phần ngoài của thân và phần trong được dễ dàng. Trong những thân cây mà libe và gỗ thứ cấp tạo thành một vòng tròn liên tục thì các tia ruột thứ cấp rất hẹp, chỉ cấu tạo bởi 1- 2 dãy tế bào vách mỏng, kéo dài theo hướng xuyên tâm. Nhưng khi trong thân cây các bó libe và gỗ thứ cấp tạo thành một thể gián đoạn thì các tia ruột thứ cấp phát triển mạnh theo hướng xuyên tâm, cấu tạo bởi nhiều lớp tế bào.

- Các kiểu cấu tạo thứ cấp của hệ dẫn

Người ta có thể phân biệt 3 kiểu cấu tạo thứ cấp của hệ dẫn như sau:

+ Mô dẫn sơ cấp và thứ cấp đều xếp thành bó: các bó dẫn tách rời nhau, xếp xen kẽ với các tia ruột. Kiểu cấu tạo này gặp ở chi mộc hương (Aristolochia), chi dây ông lão (Clematis), cây thân cỏ và một số dây leo hai lá mầm.

+ Mô dẫn sơ cấp thành bó, mô dẫn thứ cấp xếp thành vòng liên tục: kiểu này thường gặp ở cây thược dược, hướng dương ...

+ Mô dẫn sơ cấp và thứ cấp đều thành vòng liên tục: thường gặp ở thân cây bông, cây đay ....

Câu hỏi gợi ý tìm hiểu bài:

Cấu tạo và chức năng của tầng sinh trụ?

- Libe thứ cấp

Libe thứ cấp gồm những tế bào có vách mỏng, độ cứng rắn kém nên thường bị gỗ dồn ra xa tâm và hẹp dần. Cấu tạo libe thứ cấp phức tạp hơn cấu tạo libe sơ cấp, gồm:

Libe mềm: gồm mạch rây, tế bào kèm và mô mềm.

Libe cứng: gồm sợi libe, mô cứng và tế bào đá hợp thành.

Ở một số loài, trong libe thứ cấp còn gặp các tế bào tiết, ống tiết nhựa, ống nhựa mủ.

- Gỗ thứ cấp

Gỗ thứ cấp gồm mạch gỗ, quản bào, sợi gỗ, mô mềm gỗ và tia gỗ.

Ở các cây hạt trần chỉ có quản bào, chưa có mạch gỗ. Một số cây hạt trần tiến hoá mới có mô mềm gỗ. Trong thân các cây còn ít tuổi, miền gỗ thứ cấp có màu nhạt đều. Ở các cây gỗ đã trưởng thành, gỗ thường chia làm hai miền:

Miền ngoài gọi là gỗ dác, là phần gỗ sống, mềm, có màu nhạt. Dác là lớp gỗ trẻ hơn, gồm các mạch gỗ, đảm nhiệm việc vận chuyển khoáng và ion khoáng.

Miền trong gọi là gỗ ròng (hay lõi), là phần gỗ chết, rắn, có màu sẫm hơn.

Ròng là một lớp gỗ già, gồm các mạch gỗ đã bị nút lại bởi các thể nút, mất khả năng dẫn truyền và chỉ còn chức năng nâng đỡ. Ròng có giá trị sử dụng lớn vì độ rắn chắc và khả năng chống mối mọt của nó.

Màu sắc của ròng thay đổi theo loài cây: gỗ mun có màu đen, gỗ mít có màu vàng nghệ, gỗ nhãn có màu đỏ nâu ....

Có những thân cây bị rỗng ruột nhưng vẫn sống (H.3.21). Những cây này ròng đã bị mục nhưng cây vẫn tiếp tục sống nhờ hoạt động của lớp gỗ dác còn lại bên ngoài.

Câu hỏi

- Quan sát hình trên và nhận xét libe thứ cấp có đặc điểm gì khác so với libe sơ cấp?

- Cấu tạo gỗ thứ cấp gồm những yếu tố nào? So với gỗ sơ cấp thì gỗ thứ cấp có đặc điểm gì khác?

- Phân biệt gỗ dác và gỗ ròng?

- Nhận xét về tỉ lệ phần trụ giữa và phần vỏ trong cấu tạo thứ cấp của thân cây hai lá mầm? So với rễ thì tỉ lệ này có điểm gì khác?