a) Cấu tạo cuống lá

Ở nhiều cây, cuống lá có hai mặt, mặt trên phẳng hoặc hơi lõm, mặt dưới lồi. Cấu tạo cuống lá gồm:

- Biểu bì: cấu tạo những tế bào hình chữ nhật, xếp theo chiều dài của cuống lá. Phía ngoài có tầng cuticun và lỗ khí. Đôi khi biểu bì có lông che chở. Mô dày nằm sát dưới lớp biểu bì, có chức nâng đỡ.

- Mô mềm: các tế bào của mô này thường dài theo trục cuống, chứa nhièu lạp lục. Ở các cây thuỷ sinh, trong lớp mô mềm này có nhiều khoang khuyết lớn chứa khí (cây sen, cây súng, ...), ở một số cây khác thì tại phần này có ống tiết (cuống lá trầu không, rau mùi,...) hay có tế bào đá (cuống lá súng, lá trang, ngọc lan,....).

- Các bó dẫn: nằm trong khối mô mềm. Các bó dẫn thường xếp thành hình cung mà mặt lõm quay về phía trên (như lá mã đề) hoặc thành một vòng tròn (cuống lá gạo).

Các bó nhỏ ở trên, bó to ở dưới, libe ở phía ngoài, gỗ ở phía trong. Xung quanh libe đôi khi có thêm mô cứng, làm chức năng nâng đỡ. Trong gỗ là mô mềm.

Cuống lá có cấu tạo đối xứng hai bên qua một mặt phẳng, cuống lá chỉ có cấu tạo sơ cấp do sự sinh trưởng của lá là có hạn.

b) Cấu tạo phiến lá

Lá của các cây hai lá mầm thường có gân chân vịt hoặc gân hình mạng - lông chim, không có gân song song hoặc hình cung. Do đó lá của chúng có gân giữa thường dày và lồi hẳn ở mặt dưới, còn hai bên là phiến lá chính thức, mỏng hơn. Cấu tạo hai phần này có khác nhau.

- Phiến lá

Mặt trên và mặt dưới lá đều được giới hạn bởi tế bào biểu bì có cấu tạo chung: không có lạp lục, vách ngoài thường dày hơn và có cuticun, đôi khi có sáp hoặc lông.

- Biểu bì trên

Vách tế bào biểu bì trên có tầng cuticun dày, tác dụng bảo vệ mặt trên lá và giảm sự thoát hơi nước. Thường không có hoặc có rất ít lỗ khí. Ánh sáng xuyên qua biểu bì trên đến tận thịt lá, nơi thực hiện chức năng quang hợp.

- Biểu bì dưới

Tầng cuticun ở biểu bì dưới mỏng hơn nhiều so với biểu bì trên. Biểu bì dưới có nhiều lỗ khí hơn. Lỗ khí có thể đóng hoặc mở, giúp điều tiết quá trình trao đổi khí và sự mất nước.

Giữa hai lớp biểu bì trên và dưới phần thịt lá, gồm những tế bào mô mềm đồng hoá có vách mỏng, chứa nhiều lạp lục và hạt tinh bột.

Có thể phân biệt thịt lá gồm hai phần: mô giậu và mô xốp (mô khuyết).

- Mô giậu: có từ một đến vài lớp tế bào hình chữ nhật dài, là các tế bào rất thích nghi với quang hợp. Trong chất tế bào có rất nhiều chất lạp lục (như trong lá thầu dầu có khoảng 40 vạn lục lạp trên 1mm²). Trong tế bào, các hạt diệp lục thường xếp theo chiều dọc tế bào và ngay cả các tế bào mô giậu cũng được sắp xếp thành một hàng theo trục dài thẳng đứng, nhờ đó chúng hấp thụ ánh sáng một cách hiệu quả. Giữa các tế bào mô giậu vẫn có những khoảng gian bào nhỏ, đó là nơi dự trự CO₂ cần thiết cho quang hợp.

HÌNH. Mô giậu phiến lá cây Lộc vừng

- Mô xốp: gồm những tế bào đa giác, cạnh tròn, không đều, sắp xếp rời rạc, để hở ra nhiều khoảng trống chứa khí, các khoảng trống đó thông với phòng chứa khí. với lối cấu tạo này, mô xốp đã thực hiện chức năng trao đổi khí giữa cây với môi trường.

Tế bào xốp có ít lạp lục hơn tế bào mô giậu (trong lá thầu dầu, số lạp lục trên 1mm² ở mô xốp chỉ bằng ¼ mô giậu) nên quá trình quang hợp ở mô xốp xảy ra yếu hơn quá trình ở mô giậu. Và cũng vì vậy mà mặt trên lá thường có màu sẫm hơn mặt dưới lá.

Như vậy mô giậu chủ yếu thực hiện chức năng đồng hoá, còn mô xốp có thể coi là một mô vận chuyển: chuyển các sản phẩm tạo thành trong quang hợp và chuyển khí. cá biệt có những cây lá chỉ toàn mô xốp, lúc này mô xốp phải đảm nhận chức năng của cả mô giậu.

Tuỳ theo điều kiện của môi trường mà tỉ lệ của lớp tế bào mô giậu và mô xốp thay đổi, thể hiện sự thích nghi cao độ của lá với môi trường.

- Các bó dẫn ở lá làm thành hệ gân lá, gồm gân chính ở giữa và các gân con thực hiện chức năng dẫn truyền. Các bó dẫn nằm trong phần mô đồng hoá, chỗ giáp giới giữa mô giậu và mô xốp. Xung quang chúng có các tế bào thâu góp. Cấu tạo của gân chính giống cấu tạo ở cuống lá, cũng có gỗ nằm trên, libe nằm dưới. Ngoài chức năng dẫn truyền, các bó dẫn còn chức năng nâng đỡ, do đó xung quanh các bó dẫn lớn thường có một vòng mô cơ bản gồm các tế bào mô dày hoặc mô cứng làm cho gân và lá thêm cứng rắn.

Câu hỏi tìm hiểu bài:

- Vì sao cuống lá chỉ có cấu tạo sơ cấp mà không có cấu tạo thứ cấp?

- So sánh cấu tạo của cuống lá với cấu tạo sơ cấp của thân hai lá mầm.