3.1.2.1. Các bộ phận của lá

Lá của đa số cây hạt kín gồm 3 bộ phận chính: phiến lá, cuống lá và bẹ lá.

a) Phiến lá

Là một bản mỏng, rộng, màu lục, gồm các tế bào thịt lá chứa nhiều lạp lục. Lá có 2 mặt: mặt trên và mặt dưới. Trên phiến lá có gân nổi lên, tương ứng với các bó dẫn ở bên trong, làm chức năng vận chuyển nhựa.

Có 2 kiểu gân lá chính:

- Gân song song hay gân hình cung: đặc trưng cho các cây Một lá mầm.

- Gân hình mạng: đặc trưng cho các cây Hai lá mầm. Có loại gân hình mạng lông chim và hình mạng chân vịt.

Phiến lá có rất nhiều hình dạng khác nhau. Người ta dựa vào hình dạng của phiến để phân loại lá.

b) Cuống lá: hình trụ, hơi lõm ở phía trên, là phần nối lá với thân hoặc cành. Ở một số cây, lá không có cuống nên gốc lá đính trực tiếp vào thân (như lá dứa ).

c) Bẹ lá: một phần gốc cuống lá phình to thành bẹ ôm lấy thân (như lá cau, lúa, mía ...). Một số họ cây (như họ lúa, họ hoa tán ...) có bẹ lá, nhưng nhiều cây lá không có bẹ.

Ngoài ba thành phần chính kể trên, lá còn có những phần phụ khác như:

- Lá kèm: là những bộ phân nhỏ, mỏng, mọc ở góc cuống lá với các hình dạng khác nhau như hình vảy, hình tam giác, hình sợi ,.... Cũng có khi lá kèm có dạng lớn, ôm lấy cành như đậu hà lan hoặc có thể dính vào cuống lá (như ở cây hoa hồng), có thể biến thành gai (như ở cây xương rắn, cây xương rồng ông).

Lá kèm ở một số loài làm nhiệm vụ che chở cho chồi non, chúng rụng ngay sau khi chồi được lộ ra ngoài, như búp đa ở cây búp đa đỏ.

Sự có mặt của lá kèm cũng như hình dạng của nó là đặc điểm quang trọng trong phân loại đối với một số họ cây (họ Gai, họ cà phê, họ bông, họ hoa hồng,...).

- Lưỡi nhỏ (thìa lìa): là những bộ phận nhỏ, mỏng, mọc ở chỗ phiến lá nối với bẹ lá. Lưỡi nhỏ có thể là những sợi mảnh, có khi không màu, có tác dụng cản bớt nước (nước mưa, nước sương), sâu bọ hoặc bào tử nấm mốc xâm nhập vào làm hại phần thân non ở đó.

Sự có mặt của lưỡi nhỏ đặc trưng cho các cây trong họ lúa, họ Gừng.

- Bẹ chìa: là một màng mỏng ôm lấy thân ở phía trên chỗ cuống lá đính vào thân. Người ta cũng cho rằng bẹ chìa có nguồn gốc từ các lá kèm đính lại với nhau. Bẹ chìa là đặc điểm của các cây trong họ rau răm như các cây rau răm, thồm lồm, rau nghể, hà thủ ô đỏ ...

Ngoài ra, trên lá còn có lông, gai, tuyến, do biểu bì của lá phát triển thành.

Hình dạng của lá rất đa dạng, thậm chí trên cùng một cây, lá có nhiều hình dạng khác nhau. Ví dụ như cây dướng có hai loại lá: lá khía răng và lá chia thùy. Cây rau mùi lá non hình tròn, lá già xẻ lông chim.

Người ta phân biệt hai loại lá chính là: lá đơn và lá kép. Trong mỗi loại lại chia nhiều kiểu khác nhau, dựa vào các đặc điểm hình thái của phiến lá, mép lá, đầu lá và gốc lá.

a) Lá đơn

Cuống lá không phân nhánh, chỉ mang một phiến lá. Khi lá rụng thì cả cuống lá và phiến lá cùng rụng một lúc.

Hình dạng của lá đơn cũng rất đa dạng, để phân biệt và nhận biết chúng, người ta dựa vào 4 đặc điểm sau:

Dựa vào hình dạng của toàn bộ phiến lá, người ta phân biệt: lá hình tròn, hình bầu dục, hình tam giác, hình trứng (phần rộng của phiến về phía gốc lá), hình trứng ngược (phần rộng của phiến về phía ngọn lá), hình kim, hình mũi mác, hình quả trám, hình gươm, hình quạt ....

Dựa vào hình dạng của mép phiến lá, người ta phân biệt :

- Lá đơn nguyên: phiến lá nguyên, mép lá không bị cắt. Mép lá có thể phẳng (lá xoài, lá mít), mép lượn sống (lá thuốc bỏng) hoặc có răng nhọn lá chè).

- Lá đơn có thùy: phiến lá bị cắt thành nhiều thùy, vết khía sâu không quá ½ chiều rộng của nữa phiến lá. Có hai dạng lá đơn có thùy :

+ Lá đơn có thùy lông chim, các thùy xếp theo hình lông chim thành hai dãy ở 2 bên gân chính (lá cà, lá trạng nguyên).

+ Lá đơn có thùy hình chân vịt, các thùy xếp tỏa ra từ đầu cuống (lá mướp, lá sau sau) .

- Lá đơn chia thùy: phiến lá bị cắt thành nhiều thùy, vết khía sâu quá ½ chiều rộng của nữa phiến lá. Cũng có hai dạng: lá đơn chia thùy lông chim (lá cà dại) và lá đơn chia thùy chân vịt (lá thầu dầu).

- Lá đơn xẻ thùy (hay chẻ thùy): phiến lá bị cắt rất sâu, vào gần hết chiều rộng của nữa phiến lá, có khi đến tận gân chính làm cho các thùy hầu như tách rời hẳn nhau. Cũng có hai dạng lá đơn xẻ thùy: xẻ lông chim (lá ngải cứu, thì là) và xẻ chân vịt (lá sắn).

Dựa vào hình dạng của đầu lá (ngọn lá và chóp lá)

Dựa vào hình dạng của gốc lá

b) Lá kép

Cuống lá phân nhánh, mỗi nhánh mang 1 phiến lá gọi là lá chét.

Do cuống lá phân nhánh nên phiến lá cũng chia thành những thùy riêng biệt. Mỗi thùy có hình dạng như 1 lá, có cuống nhỏ. Lá chét không tương đương với mỗi lá thực sự vì nó không có chồi ở nách. Khi lá kép rụng, các lá chét rụng trước, cuống lá rụng sau, khác với lá đơn cả cuống và phiến cùng rụng một lúc.

Người ta phân biệt 2 loại lá kép:

- Lá kép lông chim

- Lá kép chân vịt: cuống lá phân nhánh, ở đầu ngọn cuống lá chính hình thành nhiều cuống nhỏ mang các lá chét xếp xòe như các ngón của bàn tay.

Số lượng các lá chét có thể là 3,5 hoặc 7, các cây có kiểu lá chét chân vịt như: gạo, bông gòn, chân chim (Vitex sp. trong họ cỏ roi ngựa).